شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری کرخه و شاوور

شاهین کوه بزن ، مدیر عامل شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری کرخه و شاوور

در روز جمعه 93/12/8 مدیرعامل ، معاونین ، مدیران و گروهی از پرسنل شرکت آبیاری کرخه و شاوور در آئین تشییع پیکر مطهر مادر سه شهید دفاع مقدس سرداران علی اصغر ، علی اکبر و بیژن برون شرکت نمودند . امیدوار است که فرهنگ شهادت و احترام به شهیدان گرانقدر ، سرمایه معنوی جامعه اسلامی ایران ، در بین مردم قدرشناس مستدام و مستمر باقی بماند .

 

 

 



مقدمه

حدود ده سال است كه با وزش باد ( به ويژه بادهاي با جهت غرب به شرق ) در فصلهاي  مختلف سال ، گرد و غباري پايدار در آسمان شهرهاي جنوب غرب استان خوزستان و در سالهاي اخير تمام استانهاي غربي و شمال غربي کشور پديد مي آيد. تكرار و پايايي اين پديده در سال جاري موجب برانگيختگي توجه مردم و مسئولين استان و كشور شده است و افراد ، متناسب با سطح دانش ، اطلاعات و مسئوليت خود اظهارنظرهايي در اين خصوص داشته و نظرات خود را در قالب مطالبه و يا تاكيد و گاهي راه حل ، بيان مي نمايند. در اين ميان رسانه هاي گروهي به فراخور رسالت خود انتشار نظرات تمام اقشار را سر لوحه كار خود قرار داده و مي توان چنين آرزو نمود كه در ميان سيلاب اطلاعات و اظهارات بسيار صحيح و علمي تا بسيار ناصحيح و غير علمي ، شنوندگان بتوانند جمع بندي روشن بينانه و فراگيري داشته باشند. 

 

اين نوشتار تلاش ميكند ضمن بيان ساده علل وقوع اين پديده ، راهكارهاي  قابل اجراي حل اين مشكل را پيشنهاد دهد . بديهي است كه اين نوشتار نيز قابل نقد و بهبود از سوي صاحبنظران و عموم مردم خواهد بود. 


نام پديده

گرد و غبار اخير كه با نامهاي مختلف مانند طوفان شن ، ماسه هاي روان ، ريز گرد ، غبار معلق و آلودگي خاكي و ديگر عناوين  توصيف شده اند را چه بايد ناميد؟ . طوفان شن نامتناسب ترين نام براي اين موضوع بوده و به طور اساسي بايد تاكيد نمود كه در علم  خاكشناسي، ذرات خاك اگر داراي اندازه اي بزرگتر از4/75  ميليمتر باشند شن (Gravel) ناميده مي شوند و بديهي است كه ذراتي با اين اندازه با جريان هوا و باد قابل تعليق در هوا نيستند. و به جاست اين واژه از ادبيات گفتاري حذف شود. عنوان ماسه روان كه حاكي از حركت ذرات كوچكتر از 4/75  ميليمتر تا حدود  یک  ميليمتر هستند ، عنواني صحيح براي بادرفت ها و طوفانهاي داراي دانه هاي درشت است . ماسه هاي ريز (كوچكتر از 1 ميليمتر ) در اثر نيروي باد به حركت درآمده و به صورت غلطان بر روي زمين و يا معلق در هوا به مكانهاي ديگر منتقل مي شوند . با توجه به وزن اين دانه ها  (از 0/02  تا 0/0001 گرم ) به طور معمول با فروكش  كردن باد ، حركت دانه هاي خاك غلطان رفته رفته متوقف شده و دانه هاي معلق نيز شروع به فرونشست مي كنند . اين پديده در بيانهاي مركزي ايران و ماسه زار هاي استان خوزستان  و كشورهاي حاشيه خليج فارس وقوع مي يابند. اين نوع خاكها غير چسبنده بوده و انباشته آنها به سادگي قابل جابجايي و جدايش هستند . زمينهايي كه داراي اين نوع خاك هستند به طور معمول غير قابل كشت و رويش گياهان آبدوست بوده و فقط بوته هاي خار و يا برخي گياهان مقاوم در بي آبي در آن مي رويند . لذا  زمينهاي داراي اين نوع خاك را با نام كوير و يا صحرا نام مي برند . اين مناطق در سالهاي دور با پاشيده شدن موادي  با نام عمومي مالچ (mulch) و از جنس  مواد نفتي پوشانده و يا به عبارتي تثبيت شده اند . اين مايع نفتي با جلوگيري از تنفس جانداران درون خاك و بالا بردن دماي بستر ، اگر در زمينهايي قابل رويش استفاده شود موجب آسيب جدي به رشد گياهان و جانداران مي شود لذا اين ماده گرانقيمت فقط در ماسه زارها تجربه شده و قابل توصيه مي باشد . از اين رو شايسته است كه از استفاده ي اين تكنيك براي تثبيت  خاكهاي قابل كشت به طور كل صرفنظر نمود و اگر اين اصل رعايت نشود بحران زيست محيطي دوچنداني بشر را تهديد خواهد نمود. به اختصار لازم به ذكر است كه مالچ هاي پليمري و يا طبيعي ديگري هم هستند كه در تثبيت و گاه غني سازي خاك مورد استفاده قرار مي گيرند اما  حجم توليد آنها در مقايسه با سطح نيازمند پوشش بسيار كم  بوده و سرمايه ي لازم ( حداقل 70 ميليون ريال در هكتار ) براي پوشش تمام منطقه  ، از توان اقتصادي  يك كشور خارج است و از سويي در ظرف هاي زماني عاجل نمي گنجد  و نيازمند تجديد هرساله و يا دو ساله  هستند  لذا در اين مقياس قابل بهره وري نيستند..

ريز گردها و يا به عبارتي غبارهاي معلق شايد متناسب ترين نام براي اين پديده باشند . ذرات خاك با اندازهاي كوچكتر از 0/075 ميليمتر و وزن كمتر از 0/0005 گرم با اندك نيروي باد از زمين جدا شده و در هوا معلق مي شوند . با توجه به وزن بسيار كم دانه ها ، بعد از فروكش كردن باد نيز اين ذرات در اثر اصطكاك هوا به صورت معلق باقي مانده و با جريانهاي بسيار آرام هوا نيز به حركت خود ادامه مي دهند . اين ذرات  ممکن است حامل آلودگي هاي طبيعي ( ويروسها) و غير طبيعي ( راديو اكتيوها و مواد شيميايي)  باشند و به دليل ريزي بسيار زياد از ميان برخي فيلترها و حتي جداره ناي‍ژكها عبور كرده و در سيستم تنفسي ايجاد اختلال  نمایند ( این موضوع لازمست در زمان وقوع  توسط متخصصان بررسی و نتایج آن اطلاع رسانی شود )  . حضور طولاني مدت در آسمان ، مسافت قابل توجه حركت ذرات تا چندين صد كيلومتر ، به مشام رسيدن بوي خاك ،‌ ارتفاع زياد ستون توده غبار ، ايجاد احساس تنگي نفس ، چسبيدن خاك به لباسها ، عبور از ميان منافذ بسيار ريز و رنگ سرخ  يا قهوه اي گون  از خصوصيات بارز اين نوع گرد و غبار و يا به عبارتي " ريز گردها " هستند.

عوامل طبيعي تشكيل ريز گردها

منطقه خاور ميانه و به وي‍ژه ايران و عراق در ده سال گذشته ( يا كمي بيشتر ) داراي بارش كمتر از متوسط دراز مدت خود بوده ( كمتر از يك سوم متوسط طولاني مدت ) و  اين منطقه در يك خشكسالي ( تعريف علمي خشكسالي : سالي كه متوسط بارش كمتر از مقدار متوسط دراز مدت آن منطقه باشد . اين مفهوم با مفهوم عام خشكسالي كه به نبود مطلق آب و يا كمبود شديد اطلاق مي شود متفاوت است )  پايدار واقع شده و برخی پيش بيني هاي اقليمي حاكي از آنست كه اين اتفاق ناخوشايند در چند سال آينده نيز استمرار داشته و بارشهاي طبيعي به كمترين مقادير تاريخي خود نزديك ميشوند . استمرار دوران خشكسالي در اين سالها منابع آب سطحي و زير سطحي ايران ، عراق ، تركيه،‌ سوريه ،‌اردن و ... را بسيار محدود كرده و تالابهاي بسيار گسترده در اين منطقه خشك و كم آب و گاهي بدون آب شده اند.

تحقيقات علمي متعددي در اين خصوص در سالهاي گذشته صورت گرفته است و در اين مطالعات، دشت ها ي بدون پوشش غرب و شرق عراق ، جنوب شرق سوريه ،  شرق و شمال كويت و شمال غرب عربستان و بيابانهاي اردن و در نهايت بيابانهاي خشك جنوب غرب ايران كه زماني پيشتر پوشيده از آبهاي سطحي بوده و توسط بارش و آبهاي روان سطحي سيراب مي شدند ، امروزه در اثر بروز خشكسالي مستمر  بي آب شده و یکی از محلهای برخاستن ريزگردها شناسايي شده اند . بستر خشك شده  تالاب بزرگ (هورالعظيم ) با وسعت حدود 300 هزار هكتار ( حدود 100 هزار هكتار در ايران و مابقي در عراق ) كه محل تخليه آبهاي رودخانه بزرگ كرخه در ايران است و قسمتهاي بي آب بستر  تالاب شادگان با وسعت 400 هزار هكتار كه محل تخليه رودخانه جراحي مي باشد (  از طريق نهر بحره از كارون نيز مشروب مي شود ) از مهمترين منابع داخلي تشكيل اين ريزگردها هستند .

دو تالاب بسيار بزرگ هورالحمر و هور مركزي با وسعت هر كدام حدود 300 هزار هكتار در جنوب غربي عراق و نزديك به هورالعظيم وجود دارد كه در اجتماع با تالاب بزرگ ،  رويهم رفته وسعتي در حدود يك ميليون هكتار را باعث شده و اين منطقه بسيار بزرگ و خشك ، محلي براي تشكيل ريز گردها شده اند. اين تالابها كه در آنها آب به شرايط كاملا ساكن مي رسيدند ، ‌محل ته نشست ريز ترين دانه اي خاك ( سيلت و رس ) بوده و لذا بعد از خشك شدن ، اين دانه هاي بسيار ريز ( سيلتهاي غير چسبنده ) با كمترين نيروي باد قابل حركت و تعليق در هوا هستند . وزن كم اين دانه ها باعث مي شود كه پس از سكون باد نيز اين دانه ها در اثر مقاومت هوا تا مسافت زيادي معلق باقي مانده و با جريانهاي بسيار كند هوا نيز به سفر خود ادامه دهند.

در كنار تالابها ، در مناطق گسترده اي از جنوب و جنوب غربي ايران و در كشورهاي عراق ، تركيه ، سوريه ، اردن ، كويت و عربستان ،  اراضي مسطحي وجود دارند كه اگر چه  مانند تالاب ها محل تجمع آب نيستند اما اين مناطق يا در دورانهاي زمين شناسي مناطق پستي بوده اند كه رسوب هاي دانه ريز در آنها نشست نموده اند و يا محل ته نشيني  آبشست هاي دامنه اي در مناطق كم شيب هستند.  در سالهاي پر آبي بارش باران موجب مي شود كه بوته هاي خودرو و علفهاي طبيعي در اين مناطق رشد كرده و اين پوشش موجب تثبيت خاكهاي ريز شود . در سالهاي خشكسالي اين گياهان از ميان رفته و خاك بدون پوشش آمادگي حركت در اثر وزش باد را خواهد داشت . بيابانهاي اطراف ماهشهر ، اهواز و هنديجان كه بخشي از آن در حاشیه بزرگراه  اهواز – ماهشهر ( بزرگراه خلیج فارس )  قابل رويت است از جمله اين مناطق هستند.

 علاوه بر اين مناطق ، اراضي كشاورزي بسيار گسترده اي با روشهاي كشت ديم و غير مدرن در جلگه هاي حاصلخيز وجود دارند . اين اراضي به اميد بارش باران شخم زده  مي شوند اما در سالهاي كم باران  اخير اين اراضي ، بي آب و بدون پوشش باقي مانده و با توجه به شخم زدنهاي  ، خاكهاي ريز و غير چسبنده پتانسيل بالايي براي حركت و پراكنش دارند.

به اختصار چنين ميتوان گفت كه مناطق حاصلخيزي كه روزگاري بشر از منافع آن بهره مند بوده است ،‌ در سالهاي اخير به دليل كمبود آب منشا پيدايش ريز گردهايي شده اند كه زندگي  بشر را مختل نموده است .    

عوامل غير طبيعي در خشكي تالابها

اگر كاهش نزولات جوي را عامل طبيعي در خشكي تالابهاي بسيار بزرگ بدانيم ،‌ عوامل غير طبيعي نيز در كمبود آب ورودي به تالابها شناسايي شده اند . مهمترين منبع تغذيه تالاب بزرگ ( هورالعظيم ) رودخانه كرخه در ايران است. اين رودخانه در گذشته با طبيعتي سيلابي دبي متوسط قابل توجهي را دارا بوده و بعد از مشروب نمودن دشتهاي مختلف ايران و گاهي پخش در سيلاب دشتها ، در نهايت به تالاب منتهي شده و  آنرا سرشار از آب مي نمود . احداث سد مخزني كرخه با حجم مخزن 7/3 ميليارد متر مكعب ( پس از ساخت اين سد هيچگاه به اين حجم نزديك هم نشده است ) با هدف اصلي تامين و تضمين  آب 320 هزار هكتار اراضي كشاورزي و همچنين احداث سد مخزني سيمره با حجم حدود 3/2 میلیارد متر مكعب نيز در سالهاي اخير در بالادست سد كرخه و در استان ايلام عاملي مهم در كاهش آورد  رودخانه كرخه در پايين دست اين سدها شده است . اين سدها  موجب شده اند كه حتي در سالهايي كه رودخانه كرخه داراي دبي نزديك به نرمالي بوده است ، بخش عمده رواناب كرخه در مخازن سدها براي مصارف كشاورزي و شرب ( آبهايي كه از رودخانه خارج مي شوند ) ذخيره گردد و از اين رو ورودي به تالاب به مقادير نازلي كاهش يابد.

سد هاي ساخته شده بر روی رودخانه كارون و طرحهاي انتقال از سر شاخه هاي اين رودخانه بزرگ و همچنين سدهاي ساخته شده در حوضه رودخانه هاي مارون و جراحي باعث شده اند كه تالابهاي كوچك و بزرگ و به وي‍ژه تالاب شادگان بسيار كم آب شده و اين تالابها نيز به مناطق توليد ريزگردها تبديل شوند.     

 

در عراق اين عوامل بسيار تأثير گذارتر هستند . تغييرات عمده در بين‌النهرين ( سرزمينهاي حد فاصل دو رود بزرگ دجله و فرات ) از دهه 50 ميلادي آغاز و تاكنون ادامه يافته است. ظرفيت سدهايي كه روي رودخانه فرات احداث شده هم اكنون يك و نيم برابر  جريان سالانه آب فرات و حجم مخزن سدهاي روي دجله نيز دو برابرجريان سالانه  دجله است. به عبارتي اين رودخانه ها توسط مخازن بزرگ سد كاملا محبوس شده و انتظار آنكه آب به انتهاي حوضه آبريز آنها برسد روياي نافرجامي خواهد بود. هر چند افكار عمومي، فاجعه نابودي بين‌النهرين را تنها به زمان حكومت صدام حسين در دهه 90 ميلادي نسبت مي‌دهد اما گزارش سازمان ملل نشان مي‌دهد كه دولت تركيه بيشترين سهم را در سدسازي و مسدودكردن جريان آب دجله و فرات داشته است. طرح‌هاي مديريت منابع آب دجله و فرات در تركيه در سال 1977 آغاز شد و پروژه عظيم آناتولي از مؤلفه هاي اين طرحهاي جامع ، طرحي بلند پروازانه و تأثير گذار بر اقليم منطقه است .  اين پروژه مبتني بر ساخت بيش از 22 سد و 19 طرح برقابي و توسعه سيستم کشاورزي به ويژه در حوضه هاي دجله و فرات تا سال 2023 در دستور کار دولت ترکيه قرار گرفته است و مقرر است اين طرح در كنار توليد انرژي برق آبي ، آب مورد نياز 1/7 ميليون هكتار از اراضي كشاورزي تركيه را نیز تامين نمايد. تاکنون، نزديک به 21 درصد از پروژه آبياري و 74 درصد از طرح هاي برقابي ترکيه در اين حوضه تکميل شده است.  در قالب همين پروژه در سال1992  سد آتاتورك با حجم مخزن 30 ميليارد متر مكعب بر روي رودخانه فرات اجرا شد .  سد ايلي سو با حجم مخزن 10/4 ميليارد متر مكعب  نيز بر روي رودخانه دجله در تركيه از سال 2008 در حال ساخت است . اين دو سد علاوه بر تأثيرات منفي آنها بر اقليم و گسترش بيابانها ، لطمات بسياري نيز بر آثار فرهنگي و تمدنهاي منطقه وارد نموده اند و فشارهاي بين المللي نتوانست از احداث آنها پيشگيري نمايد . بنابر اسناد و مدارک موجود، ظرفيت مخازن سدهاي موجود و احداث شده در ترکيه بر رودخانه هاي دجله و فرات، چند برابر آوردهاي سالانه متوسط اين رودخانه ها  است  و اين در حالي است که بيش از 98 درصد آب کشور عراق وابسته به رودخانه هاي دجله و فرات  بوده  و اين ميزان براي سوريه بيش از 86 درصد مي باشد.  در يك جمع بندي مي‌توان گفت عمده تغييرات تالاب‌هاي بين‌النهرين در فاصله سال‌هاي 90 تا 95 ميلادي به وقوع پيوسته است. به طوري كه در حال حاضر از تالاب هور مركزي و هورالحمر تنها 3 و 6 درصد و از تالاب هورالعظيم در ايران نيز تنها  30 درصد مساحت اوليه باقي‌مانده است.  

 


سدهای احداث شده و در دست احداث آناتولیا:


چهار منطقه کشت پنبه در ترکیه:


رشد کشت پنبه در منطقه آناتولی نسبت به سایر مناطق  در ترکیه:


مهار و انحراف آبهاي سطحي با استفاده از سد سازي  و استفاده از آن در اراضي كشاورزي يكي از راههاي ايجاد اشتغال ،‌ افزايش توليد ناخالص ملي ، رسيدن به استقلال اقتصادي و سياسي تلقي مي شود. ضمن اذعان به فوايد مشهود كشاورزي و صنايع جانبي آن لازم است در نوع و چگونگي گسترش اين صنعت تعمق نمود و نكاتي منفي براي اين صنعت نيز قابل اشاره است. عدم وجود راندمان بالا در انتقال و توزيع و پايش ، گسترده نمودن شبكه هاي آبياري و زهكشي بدون توجه به واقعيات موجودي آب و راندمانهاي پايين مصرف ( در طرحهاي مطالعاتي گاهي ميزان مصرف آب يك چهارم مقدار واقعي فرض مي شود و در عوض وسعت شبكه چهار برابر شده در نتيجه در عمل كمبود آب تأثير گذاري ايجاد مي شود) ، كشاورزي در اراضي داراي كلاس خاك پايين و نياز به آبشويي هاي گسترده ، عدم طراحي مناسب سازه هاي تامين ، انتقال و توزيع آب و هدر رفت فراوان آب ،‌ احداث شبكه هاي كشاورزي به صورت گسترده اما ناقص ( عدم اجراي شبكه هاي توزيع و زهكشهاي درجه سه و چهار ) ، عدم طراحي الگوي كشت بهينه از منظر مصرف آب ،‌ عدم  التزام به الگوي كشت بهينه در هنگام بهره برداري ، عدم وجود آموزش در آبياري براي نزديك شدن به حداقل نياز آبي و نه بيشتر ، احداث شبكه در مناطقي كه فراهم آوري آب براي آن به سادگي ممكن نيست ، عدم رسيدگي و بهسازي و ترميم سازه هاي هيدروليكي جهت حفظ كيفيت اوليه و جلوگيري از هرز روي آب (‌سازه هاي تنظيم و جداره كانال ها )، عدم استفاده از روشهاي مدرن آبياري كه موجب كاهش مصرف آب مي شوند و ... باعث شده است كه ميزان مصرف آب به مقاديري به حدود 4 تا 5 برابر مقدار واقعي نياز  برسد و اگر اين موضوع را به اراضي كه مناسب كشت اقتصادي نبوده اند اما به زير كشت رفته اند تسري دهيم در آنصورت آشكار خواهد شد كه كشاورزي غیر اصولی چه آسيبي به آبهاي سطحي و زيرسطحي  می تواند وارد نماید .  در كنار آن فرهنگ "كشاورزي نمودن به هر قيمتي "، نيز گاهي موجب اتلاف بي دليل آب مي شود . اگر امكان خريد يك محصول از يك كشور و يا سرزمين پر آب فراهم باشد و كارشناسان با ارزش گذاري واقعي آب مبادرت به نشان دادن ارزش تمام شده محصول بپردازند مشخص خواهد شد كه در برخي از كشورها و مناطق   ،كشاورزي نه تنها مفيد نيست بلكه زيان آور است . به طورمثال  كشت شلتوك تابستانه در نواحي جنوبي ايران سالهاست كه آشكارا با منابع آب تناسب نداشته و اصرار بر اين كشت مي تواند ضررهاي زيادي را به اقتصاد كشور باعث  شود  و لازمست در مورد اين موضوع كارگروهي منسجم تشكيل و در مورد چگونگي و وجود اين نوع كشت در اين منطقه تصميمي تاثير گذار اتخاذ نموده و در پي آن با كشاورزان تعامل اقتصادي و تخصصي به عمل آيد.
آنچه در بالا اشاره شد مختصري از تلاشهاي انسان براي رفع نيازهاي خود ( در برخي موارد خودخواهانه و به دور از انصاف و احترام به محيط  زیست) در صنعت سد سازي و مديريت آب جهت مقاصد معيشتي است . اگر مقرر باشد حافظان محيط زيست با تذكر حقايق تأثير گذار بر ادامه حيات ، اين طرحها را ملامت نموده و خطر آفرين تلقي نمايند ، بديهي است كه نيازهاي شرب و مواد غذايي و انرژي با توجه به افزايش معنادار جمعيت در سالهاي اخير ، دلايل توجيهي بر ساخت اين پروژه ها هستند و لزوم حفظ استقلال سياسي و اقتصادي اين آسيب به طبيعت را به ظاهر موجه مي كند . لذا گريزي نيست كه حقيقت سد سازي را پذيرفت اما در كنار آن نسبت به ملاحظات كاهش اثرات نامطلوب آنها از طريق بهينه سازي حجم و نحوه مصرف توجه ويژه داشت .
عامل موثر ديگري كه موجب افزايش منابع گرد و غبار مي گردد ، پروژه هاي عمراني است . راه سازي ، ‌سد سازي ، فرودگاه سازي ، كارگاههاي صنعتي ، جاده هاي روستايي ، پادگانهاي نظامي و ... مواردي هستند كه در آنها بستر زمين بعد از تسطيح و يا راه سازي به فراخور کاربرد ، بدون پوشش باقي مي ماند . تردد ماشين آلات در اين زمينها باعث مي شود كه خاك زير فشار چرخهاي ماشين آلات به صورت خاكي بسيار ريز در بيايد و در اثر بادها به آسمان پراكنده شوند . تصويري از عبور يك ماشين در يك جاده خاكي و كوهي از غبار در رد پشت آن تصويري آشنا در نواحي جنوبي كشور است . دپوهاي بدون پوشش خاك هاي حاصل از گود برداريهاي بزرگ كه در بيابانهاي حاشيه شهرها رها مي شوند نيز از ديگر مراكز پراكنش ريز گردها هستند.   

 
در كنار اين اقدامات ، بشر گاهي عامدانه دست به  تغيير در  طبيعت مي زند كه اثرات آن ماندگار هستند . انحراف و هدايت رودخانه هاي دجله و فرات در زمان حكومت صدام حسين در عراق ،‌ جلوگيري از حركت آب در تهاجمات و جنگهاي منطقه اي جديد ، خشك كردن كلي و يا  جزيي تالاب هورالعظيم با مقاصد دفاعي ، خشك كردن بخشي از اراضي هورالعظيم با هدف استخراج نفت از ذخاير  استراتژيك مرزي كشورهاي  ايران و عراق از جمله اين فعاليتها هستند . اين گونه طرحها كه با اهداف نظامي و گاهي جنگهاي سرد و يا اقتصادي شكل مي گيرند ،‌ آسيب هاي جدي و جبران ناپذيري را باعث شده اند و لازمست در مورد كاهش تبعات آن تدبير نمود. 

جمع بندي واقع بينانه 
در دهه هاي اخير بواسطه ايجاد تغييرات اقليمي در اين منطقه از جهان ،‌ بالا رفتن دماي زمين و كاهش رطوبت  باعث کاهش بارش به مقادیر کمتر از متوسط دراز مدت شده است  و اين امر صرفنظر از تأثير اندك بشر بر بالا رفتن دماي عمومي زمين ، امري طبيعي و اجتناب ناپذير است . فعاليتهاي مصنوعي و بشري براي رفع نيازهاي خود در مصارف و نيازهاي آبي و غذايي موجب فعاليتهايي شده است كه اين فعاليتها موجب آسيب جدي به  اکوسیستم و ایجاد زمینه برای این  نوع طوفانها و ريزگردها هستند . اگر نيازها را واقعي بدانيم ، ايجاد تغييرات در طبيعت مانند آنچه در تاريخ بشر ايجاد شده است را بايد بپذيريم  اما جهت کاهش اثرات منفی آن باید تدبیر عمومی به کار گرفت.
اين حقيقت عميق و زمانبر به آن مفهوم است كه پديده اي كه در طول يك پروسه زماني طولاني بر زمين حادث شده است ، با فعاليتهاي كوتاه مدت قابل اصلاح  و باز گرداندن به شرايط مطلوب گذشته نيست و اين شكست بشر در برابر طبيعت و نيازهاي خود ، به سادگي قابل هضم و تفاهم نيست . لذا هر نوع طرح كوتاه مدت ،‌ هر نوع رها سازي آب با توجه به ارزش فعلي آب براي شرب و حيات در سالهاي كم آبي و هر اقدام كوچك مقياسي كه به ذهن بشر برسد قادر نخواهد بود اين پديده را به طور کامل كنترل نمايد . تنها در يك پروسه بين المللي و طولاني مدت است كه مي توان پس از اتمام دوران کم باران ، در سالهاي ÷ر باران  براي دوره بعدي  تدابير لازم را اعمال نمود. جهت روشن شدن ابعاد شكست بشر در مقابل چنين پديده هايي حتي با وجود امكانات گسترده اقتصادي ، ‌يادآور مي شود كه در حد فاصل سالهاي 1930 تا 1941 میلادی وقوع 11 سال پياپي خشکسالی و کمبود بارش ، منجر به پدید آمدن گرد و غبار گسترده و پايدار  در ايالتهاي كلرادو ، تگزاس و اوكلاهاما  در ایالات متحده  آمریکا گردید و ساکنان این ایالتها سرزمينهاي خود را رها كرده و به ايالت كاليفرنيا مهاجرت نمودند.   
 


چه مي توان كرد
شايد بتوان گفت در برابر قهر طبيعت هميشه بشر بهترين راهكارش صبوري و اتخاذ حالت تدافعي تا زمان گذر عارضه است . به عنوان مثال اگر مرتفع سازي و ساخت آسمانخراشها را جزو نيازهاي بشري بپذيريم آنگاه تلفات سنگين و تخريب هاي جدي در زمان زلزله هم لاجرم قابل پذيرش است و تنها بشر ميتواند با سازه هاي مقاوم ، تاحدودي با اين پديده طبيعي تعامل كند. با ذکر این حقیقت راههايي هستند كه در بحران ريز گردها در خوزستان و ديگر شهرها مي توانند سرلوحه امور قرار گيرند

اقدامات بين المللي :
استفاده از ظرفيتهاي بين المللي براي متوقف نمودن تركيه در آبگيري مخازن سدها لااقل در دوران خشكسالي. 
دخالت دادن نهادهاي مردم محور در حفاظت محيط زيست هم در ابعاد ملي و هم بين المللي .
مذاكرات دولتمردان ايران براي رسيدن به توافقهاي بين المللي با كشورهاي تركيه و عراق .

اقدامات پيشگيرانه كوتاه مدت داخلي :
• در تمام طرحهاي عمراني نسبت به پوشش گياهي و يا شن ريزي بر بستر هاي بدون پوشش و خاكي الزام ايجاد نماييم.
• اگر با توجه به وسعت تالابها  و محدوديت اقتصادي و زيست محيطي ، امكان عمليات اجرايي در آنجا ممكن نيست  در ساير بيابانهاي داخلي ممكن است. به عنوان مثال اراضي حاشيه  بزرگراه اهواز - ماهشهر به دليل بالا بودن سطح آب زير زميني و يا تر شدن توسط آب تالاب شادگان ،‌ قابل كشت گياهان پوششي و مقاوم در برابر كم آبي و شوري است و در صورت يك بسيج عمومي در مدت زمان معقولي مي تواند تبديل به يك كمربند سبز بشود. برخی از سازمانهای خصوصی و دولتی می توانند در همکاری ویژه با یکدیگر ، آبیاری این نهالها تا زمان تثبیت را عهده دار شوند.
• كاشت انبوه گياهان گرمسيري و مقاوم ، مانند گياه كونو كارپوس (Conocarpus) : اين گياه ، درختي با سرعت رشد بالا و هميشه سبز است که معمولاً در مناطق گرمسير و خاکهاي شور و قليايي  از طريق بذر پاشي و در زمينهاي نرم تا سفت ماسه اي  يا سيلتي و رسي  کاشته مي شود. منطقه کاشت آن نياز به زهکشي و مواد معدني آلي نداشته و مقاومت خوبي در برابر شرايط محيطي سخت دارد و به همين دليل به عنوان يک درخت مقاوم به شوري و گرما و همچنين کم آبي ، جهت حفاظت از سواحل و اراضي شور حاشيه درياها کاشته مي شود. اين گياه با توجه به شاخ و برگهايي که از همان پايين درخت رشد ميکند،  جلوي جريان باد را مي گيرد و درنتيجه موجب تثبيت بهتر بستر خاكي ميشود. اين گياه در بيابانهاي  ايران ،‌ بخشهاي خشك شده مصنوعي تالاب بزرگ ، و ... در يك دوره كوتاه و حتي با بذر پاشي نسبتا انبوه هوايي در نواحي داراي رطوبت ، قابل كشت و تكثير و رشد سريع است و مي توان انتظار داشت كه ظرف يكسال بازده مطلوبي را بدهد. در این بین لازمست که در اسرع وقت متخصصان بیولوژی در مورد اثرات احتمالی کاشت انبوه این گونه از گیاهان مطالعه نموده و در صورت احتمال وجود هر اثر منفی در استفاده از این گیاه ، گونه دیگری را یافته و معرفی نمایند . به هر شکل این گیاه در سالهای اخیر در مناطق جنوبی و به ویژه اهواز با حجم بالا کاشته شده و در ظاهر شهر اهواز تاثیر مطلوبی را باعث شده است . 
• استفاده از مالچ پاشي غير نفتي و ترجيحا مالچ ملاس نيشكر و يا مالچ پليمري در بيانهايي كه  قابليت رويش گياه ندارند (تالابها به هيچ عنوان توصيه نمي شود )
• استفاده از ظرفيتهاي بسيج مردمي در كاشت نهال به گونه اي كه مردم خوزستان قادر هستند كه در طي چند هفته و در صورت تامين نهال در اقدامي عمومي ، در اطراف شهرهاي مورد تهاجم ريز گردها مانند اهواز ،‌ ماهشهر ، سوسنگرد ، هويزه ، و ... نهال هاي  مناسب را كاشته و هر كدام را با  همايش هاي هفتگي تا ريشه دواندن تا عمق آب زير زميني آبياري نمايند. اگر هر اهوازي در اطراف اين شهر در طي يك روز يك نهال بكارد ظرف دو سال كمر بندي سبز و  سپري طبيعي در مقابل توليد و انتقال ريزگردها ايجاد مي شود. پيشنهاد مي شود روز درختكاري در پايان سال جاري براي اين منظور يك بسيج عمومي صورت پذيرد.
• استفاده از ظرفيت كاروانهاي راهيان نور كه در ايام عيد به حدود سه ميليون مسافر در مناطق جنوبي و جنوب غربي خوزستان ورود مي نمايند در انجام طرح درختكاري و هديه نمودن حداقل سه ميليون اصله نهال به استان خوزستان در قالب اين سفرها.
• استفاده از فرصت ميهمانان نوروزي براي سفر به خوزستان و تعيين مناطقي از جاده ها كه مردم نسبت به كاشت نهال اقدام كنند . بارانهاي بهاري فرصت مناسبي براي پاي گرفتن نهالهاي مقاوم تا قبل از رسيدن فصل تابستان هستند.
• استفاده از كانالهاي سلمان و توانا با بودجه ملي براي انتقال آب از حوضه كارون به حوضه كرخه در زمستان جهت تامين حق آبه تالاب هورالعظيم. همين روند در تابستان به عكس براي پرآب نمودن كارون صورت پذيرد تا تالاب شادگان بدون آب نماند. 
• موظف نمودن كارخانجات ،‌ راه داريها ،‌ پادگانها ، ‌فرودگاهها ، حواشي بزرگراهها به شن ريزي و متراكم نمودن يك قشر تثبيت كننده براي جلوگيري از توسعه پخش خاك از اين مناطق  كه امكان كاشت گياه به واسطه كاربري آنها فراهم نيست .
• بر پايي يك سامانه پيش بيني تحرك و مسير حركت و زمان رسيدن ريز گردها براي اطلاع رساني به موقع به مردم براي كاهش تردد ها و تعطيلي ادارات و به ويژه مدارس از روز قبل و جلوگيري از خسارتهاي دو چندان حاصل از تعطيلي ميان وقت مدارس و ادارات.
• توزيع ماسكهاي مناسب اين ريز گردها به صورت رايگان در مراكز درماني و بيمارستانها.
• استفاده از درزبندها در ميان در و پنجره ها براي ايجاد فضاي امن و تميز درون خانه ها .
• رايگان نمودن رسيدگي هاي درماني در اين ايام جهت جلوگيري از آسيبهاي جدي به سلامت مردم.
• آزمايش دقيق ريزگردها به منظور تشخيص وجود ويروسها و يا آلوده كننده هاي شيميايي با توجه به منبع برخاستن و اطلاع رساني صادقانه و به موقع به مردم جهت جلوگيري از التهاب و يا آسيب هاي جدي.
اقدامات ممكن در بخش كشاورزي :
• كاهش مصرف آب به ويژه در كشاورزي به عنوان يك اصل ملي مورد توجه و اعمال باشد در آنصورت حق آبه هاي تالاب ها با ميزان مقبولتري تامين مي شود.
• هدايت زه آبهاي كشاورزي به درون بخشهاي خشك تالابها با رعايت كنترل شوري و سموم موجود در زه آب و بالافاصله كاشت نهال و يا پخش دانه براي رشد گياه فوق الذكر جهت جلوگيري از آسيب به محيط زيست . 
• ارزيابي دقيق علمي  در مورد  كشت تابستانه در استانهاي جنوبي و به ويژه كشت شلتوك به عنوان گياهي پر مصرف در تابستان و اتخاذ تصميمي تخصصي و حمايتي براي تغيير اين الگوي كشت در صورت نیاز.
• معرفي الگوي كشت بهينه و كم مصرف در خوزستان و پي گيري و الزام رعايت آن در حوضه هاي كرخه و مارون در فصول صيفي و شتوي سال بعد .
• بررسي تخصصي امكان  کاهش قابل توجه سطح زیر کشت  گندم از حوضه کرخه جنوبی و مارون  و کشت آن در مناطق بالا دستی به عنوان گياهي به طور نسبي پر مصرف ا و جايگزيني آن با گياهاني داراي ارزش اقتصادي بالا و مصرف آب كم . مانند مارچوبه و كنجد.
• خريد تضميني محصولات جايگزين گندم براي اطمينان كشاورزان به درآمدهاي حاصل از زحمت كشت .
• تدوين برنامه و رعايت الزامات آبياري به روش حجمي براي جلوگيري از هدر رفت آب  در روشهای  تحويل مبتني بر هيدرومدول آبياري به صورت ثابت .
• تدوين برنامه به موقع آبياري كشاورزي به صورت منطقه اي و شبكه اي براي جلوگيري از هدر رفت آب و كاهش سهم تالابها ناشي از توزيع ناعادلانه آب . 
• هم گرايي و مساعدت تمام دستگاهها و مردم براي جلوگيري از كشاورزي هاي خارج از محدوده به عنوان آب بران خارج از برنامه .
• احداث شبكه هاي درجه سه و چهار در جهت جلوگيري از اتلاف آب در روشهاي آبياري سنتي .
• اتخاذ سياستهاي تشويقي براي كشاورزاني كه در تحويل حجمي آب ، با آب كمتر  محصول بيشتري را در هكتار عمل آورند .
• محدود  نمودن طرحهاي پرورش ماهي در آبهاي شيرين و ترغيب آنها به استفاده از آبهاي شور و زه آبهاي كشاورزي جهت كاهش ميزان مصرف آب . اين موضوع براي نجات كشاورزي از بحران هرساله نيز امري اجتناب ناپذير است. 
در پايان اميدوار است متخصصان با هم فكري راهي بيابند  ، مردم از ظرفيتهاي گروهي براي همياري استفاده نمايند، به مسايل غير علمي و حاشيه اي و بدون ثمر پرداخته نشود ، بودجه هاي ملي براي كاشت كمربند سبز و تكميل شبكه هاي ناقص فراهم شود و در نهايت همه كشور با همدلي و مساعدت تا زمان رسيدن دوباره دوران عادي در بارش نعمات خداوندي ، نسبت به مديريت بحران عنايت نمايند.
شاهين كوه بزن                                                                                                


روز مهندس مبارکباد

بنام پروردگار نظم و زيبائيها

روزپنجم اسفند به مناسبت زادروز دانش پژوه بزرگ ايراني "خواجه نصيرالدين طوسي " روز بزرگداشت مقام مهندس است . به همين مناسبت روز مهندس را به شما پويندة عرصه انديشه و خلاقيت تبريك عرض نموده و آرزومند است تلاش صادقانه و ارزشمند شما ، موجبات رشد و بهروزي كشوري را كه مفتخر به داشتن پيشينه اي فاخر در هنر و هندسه است و لياقت بهترينها را دارد، فراهم آورد.

به اميد تعالي بيشتر و با توجه به گستره ي  دامنه ي  فعاليت هاي مهندسي در دوران كنوني ، به اختصار مهندسي را مي توان به شرح زير تعريف كرد:

"مهندسي ، توانايي انسان در طراحي ، برنامه ريزي ، راهبري ، آينده سازي و نو آوري است كه در ساخت ، نو سازي و نگهداري مصنوعات بشري با توجه ويژه و مسئولانه به محيط زيست و در راستاي منافع جامع جهاني انجام مي گيرد  .با توجه به تعريف مذكور مشخص مي شود كه مهندسي مجموعه ايي از دانايي و توانايي است كه از طريق آموزش ، پرورش ، پژوهش و تجربه با تكيه بر هوشمندي و استعد اد ، " نوآوري و توسعه" را حاصل مي نمايد. بنابراين ، اگر هدف مهندسي توانايي در ايجاد تعريف شود ، فلسفة آن دانايي است و در همين حال اخلاق مهندسي ، جهان پايي و هماهنگي           ساخته ها ي انسان با نظم بي نظير طبيعت و احترام به منش ، خرد و تلاش انسان است."

بيائيد در اين روز يكبار ديگر تعهدات اخلاقي مهندسان را مرور نموده تا هر چه بيشتر در طريق صحيح گام برداريم.

به انسان، به عنوان موجود صاحب خرد و شگفت انگيزترين پديده آفرينش بيانديشيم، صديق و واقع بين باشيم و به هيچ اقدامي که به انسان و انسانيت آسيب رساند، مبادرت نورزيم .

دانش مهندسي و تجربه حرفه اي خود را که ميراث مشترک بشري است، مغتنم دانسته و کوشش کنيم تا آن را به روز نگهداريم و در حد توان خود به گنجينه دانش و تجربه هاي سودمند بشري بيفزاييم .

در طول زندگي حرفه اي خود تلاش کنيم تا نقش موثري در توسعه پايدار کشورمان داشته باشيم .

در تمام فعاليتهاي مهندسي خود صداقت، دقت، نظم، عدالت، سرعت عمل، حفظ منابع اجتماع و حقوق ديگران را مراعات کنيم و سلامت، ايمني و آينده نسلها را در نظر داشته و با آنان مهربان، دلسوز و متعهد باشيم و همواره سود خويش را در منافع عام جستجو کنيم.

در تمام کوشش هاي مهندسي خود از آخرين يافته هاي فني آگاه شويم و آنها را با ابتکار، خلاقيت و نو آوري در طراحي، برنامه ريزي و اجرا بکار بنديم .

در اداي وظايف حرفه اي محول شده، متعهد، مسئوليت پذير، مشارکت پذير و رازدار باشيم .

محيطي پر از محبت و صفا و عشق و علاقه به خدمتگذاري بي ريا به مردم و وطنمان را بوجود آوريم.

در پايان سلامتي و تعالي را براي همه همكاران محترم و خانواده محترمشان از ايزد منان مسئلت دارد.

                                                                                                                                        شاهين كوه بزن

                                                                                                                           مدیر عامل و رئیس هیت مدیر ه 

                                                                                                                                           93/12/5

روز مهندس مبارکباد